UNESCO-status zet bijzonder gebied nog meer op de kaart

‘Het klinkt een beetje gek, maar ik heb geen zenuwen, ik vind het niet spannend. Niks is zeker, maar ik heb er wel vertrouwen in.’ Directeur Minne Wiersma van de Maatschappij van Weldadigheid beleeft deze toch historische week ontspannen op zijn vakantieadres op Terschelling. Hij weet immers ook dat de Koloniën van Weldadigheid, na een positief oordeel van de UNESCO-adviescommissie ICOMOS, de werelderfgoed-status amper meer kunnen mislopen.

Huis Jeltje van Nieuwenhoven.

Huis Jeltje van Nieuwenhoven. Lourens Looijenga

De beoordelingscommissie van UNESCO vergadert online in de Chinese stad Fuzhou over vijftig nominaties. Dat zijn er meer dan gebruikelijk. De Koloniën van Weldadigheid stonden, net als veel andere nominaties, vorig jaar ook al op de agenda. Het congres ging door de coronacrisis niet door. Het besluit over de Koloniën valt tussen vrijdag 23 en dinsdag 27 juli. Om de benoeming feestelijk te maken, wil de Maatschappij van Weldadigheid een livestream uitzenden op 25 juli, de zondag waarop het vermoedelijk bekend wordt gemaakt. ‘We gaan er vanuit dat het gaat gebeuren’, zegt ook wethouder Jack Jongebloed van Weststellingwerf. ‘Het zou een prachtig resultaat zijn na vele jaren van samenwerking tussen zeven gemeenten, vier provincies en twee landen.’


Werelderfgoedwaardig

Vooral gedeputeerde Cees Bijl trok er als voorzitter van de stuurgroep hard aan om voor de Koloniën van Weldadigheid de werelderfgoedstatus in de wacht te slepen. Het toekennen van de UNESCO-status zou ook de kroon zijn op zijn carrière als bestuurder. Hij gaat per 1 december met pensioen. Vorig jaar was Bijl nog genomineerd voor de titel ‘beste lokale bestuurder van Nederland’. ‘We wisten al dat de Koloniën van Weldadigheid werelderfgoedwaardig waren.’ Het dossier waarover de beoordelingscommissie spreekt, is al meerdere keren aangepast en verbeterd met hulp van ICOMOS.

De werelderfgoedlijst bestaat uit monumenten, steden of natuurgebieden die worden beschouwd als onvervangbaar, uniek en eigendom van de hele wereld. De laatste Nederlandse inschrijving op de Werelderfgoedlijst was de Van Nellefabriek in 2014. Alleen erfgoed dat is ingeschreven op de lijst van UNESCO mag de titel ‘werelderfgoed’ dragen. De lijst wordt jaarlijks samengesteld door een speciaal comité, dat bestaat uit vertegenwoordigers van 21 wisselende landen.


Betekenis UNESCO-status

Een plek op de lijst levert geen geld op, maar zorgt wel voor de nodige bekendheid. Het land dat een nominatie indient, verplicht zichzelf om goed voor het erfgoed te zorgen en het te bewaren voor volgende generaties. Wethouder Jongebloed: ‘We zullen goed op het gebied van de Vierdeparten moeten passen en het conserveren. Het is al een prachtig gebied, maar het wordt nu nog aantrekkelijker. Het zal zeker meer toeristen trekken.’

‘Voor Weststellingwerf en in het bijzonder Noordwolde is het natuurlijk fantastisch dat we straks UNESCO-werelderfgoed binnen onze grenzen hebben liggen. Naast het besef voor onze inwoners en toekomstige generaties in wat voor een mooie, maar daarnaast ook historisch gezien belangrijke omgeving we wonen, kan de UNESCO-status een heel positieve invloed hebben op het gebied van recreatie en toerisme, zeker in relatie tot Noordwolde met ons Nationaal Vlechtmuseum.’


Regels worden niet strenger

De allereerste aanzet om de vroegere Koloniën aan de felbegeerde erfgoedstatus te helpen, dateert van 2006. Er werden toen kritische kanttekeningen geplaatst. Het gewone leven in dorpen als Veenhuizen, Frederiksoord en Wilhelminaoord moest wel kunnen doorgaan. Er verandert in de praktijk echter weinig. De Koloniën staan nu al in een bestemmingsplan Beschermd Dorpsgezicht. De regels zullen volgens Bijl niet nóg strenger worden. ‘De eigenaren van het erfgoed zijn dan uiteraard wel verplicht het in goede staat te houden. En nee, UNESCO geeft daar geen geld voor.’ Het houdt ook geen gaswinningen tegen.

Met deze status hoeft je volgens directeur Minnema cultuurhistorisch niet meer aan geven hoe belangrijk het is. ‘Die status geeft best wel wat. Dan staan we in het rijtje van de Waddenzee, het Wouda Gemaal en de Chinese muur. Maar we blijven ons zelf, we moeten niet te hoogdravend zijn. Er zullen geen miljoenen mensen extra komen, maar het zal best drukker worden en het is nu al gezellig. Je moet zorgen voor een goede balans tussen toerisme en het huidige wonen en werken.’ Gedeputeerde Bijl spreekt over ‘de Champions League van het erfgoed’.


Hoeve 202

Toeristische bedrijven liggen volgende week mogelijk ineens in een UNESCO-gebied. Neem ‘Hoeve 202’ van Jaap Sarvaas en Yvonne Kuijpers. Ze verhuisden in 2016 van Rotterdam naar dit koloniehuisje uit 1821 aan de Oostvierdeparten, dat tot 1956 bezit was van de Maatschappij van Weldadigheid. Vanaf 19 juni 1821 woonde Cornelis van Nieuwenhoven uit Leiden er. Hij was de voorouder van de latere in Noordwolde opgegroeide Tweede Kamervoorzitter Jeltje van Nieuwenhoven. Haar vader was rietvlechter. Het huisje heeft nog steeds de origineel uitgegeven drie hectare grond met opstallen. Het is nu een Bed & Breakfast. Als toerist kun je kiezen uit ‘De kamer van de Kolonist’ en ‘De kamer van de Rietvlechter’. En je kunt ook je paard meenemen.

Sarvaas: ‘Ik ben zeer begaan met de geschiedenis van het gebied en probeer te zorgen dat dit stukje Friesland ook op de kaart komt. Ik verwacht een toename van gasten. Op de Oostvierdeparten is goed te zien hoe de indeling van koloniehuisjes met hun kavels moet zijn geweest. De gasten die ik ontvang kennen dit stukje Nederlandse geschiedenis eigenlijk niet en gaan met meer kennis naar huis.’ Hij zet zich in voor de Stichting Weldadig Oord. Daarin zijn bijna 80 recreatieve en toeristische ondernemers uit de Koloniën van Weldadigheid verenigd. Zij hebben zich ten doel gesteld om het unieke verhaal van dit bijzondere gebied uit te dragen.


Aanvraag aangepast na afwijzing

Wethouder Jongebloed zegt dat vanaf 2012 enorm veel werk verzet is om de aanvraag te onderbouwen. Hij zit zelf sinds 2013 in de stuurgroep. De eerste poging liep in 2018 uit op een teleurstelling. De Koloniën vormden volgens UNESCO nog niet één geheel en werden gezamenlijk op het toenmalige congres afgewezen. Het gaat daarom nu alleen nog om de vier beste bewaarde Koloniën: Veenhuizen, Frederiksoord, Wilhelminaoord/Oostvierdeparten en de Belgische kolonie Wortel. Willemsoord/Westvierdeparten, Ommerschans en het Belgische Merksplas vallen er formeel buiten. Ze zijn niet gaaf genoeg voor de status. Het is uiteraard niet de gedroomde uitkomst van een gezamenlijk avontuur, maar alle zeven vormen ze nog steeds de eenheid de Koloniën van Weldadigheid. Het was op al die plekken samen één systeem van armoedebestrijding, gebaseerd op ideeën die internationaal leidend waren.

Het is een verhaal dat lange tijd verstopt is gebleven, maar waarvoor nu volgens Peter Sluiter veel interesse is. ‘Mensen zijn trots als ze deel van dat verhaal uitmaken.’ Sluiter is directeur van zowel Museum De Proefkolonie in Frederiksoord als het Nationaal Gevangenismuseum in Veenhuizen. ‘Het beeld is gekanteld. Vroeger schaamden mensen zich er voor af te stammen van een kolonist.’

Vanaf 1818 stichtte de Maatschappij van Weldadigheid landbouwkolonies in onontgonnen gebieden in het Nederlandse Koninkrijk. Het doel was om een alternatief te creëren voor de slechte leefomstandigheden van de armen in de steden. Door deze bevolking naar het platteland te verplaatsen, zouden de steden worden verlost van een groot maatschappelijk probleem en zouden arme gezinnen de kans krijgen om een welvarend en ijverig leven op het platteland op te bouwen. Vanaf 1819 werden ook ‘onvrije’ kolonies gesticht, de laatste in 1825; Op het hoogtepunt woonden zo’n 18.000 mensen in de koloniën. De Koloniën van Weldadigheid zijn ’s werelds eerste, meest grootschalige en langst functionerende voorbeelden van binnenlandse landbouwkoloniën voor armoedebestrijding. Ruim een miljoen Nederlanders en Belgen hebben voorouders in de Koloniën van Weldadigheid. De historische erfenis van de Koloniën van Weldadigheid is rijkelijk terug te vinden in het landschap. Naast de talrijke prachtige monumenten is ook de landschapsstructuur kenmerkend.