Brabantse Margriet Craens onderzoekt het kaaslandschap in Friesland en bezocht ook Jan Craens in Oosterwolde

De Brabantse Margriet Craens onderzoekt het Friese kaaslandschap. Met het mobiele atelier van VHDG reed ze ook naar naamgenoot Jan Craens uit Oosterwolde.

Margriet Craens.

Margriet Craens.

Voor het gesprek heeft ze haar rijdende atelier even in Woudsend geparkeerd. Ze is net even langs de bakker gelopen. ,,Wil je kalverpoot bij de koffie?’’

Tot voor kort was de Brabantse Margriet Craens nog nooit in Friesland geweest, hooguit op doorreis richting een Waddeneiland. Maar dat heeft ze nu ruimschoots goedgemaakt. Op uitnodiging van kunstinitiatief VHDG reist ze sinds 6 september door de provincie, om het ‘kaaslandschap’ te onderzoeken.

Dat kwam zo. ,,Ik was thuis voor het eerst aan het proberen Goudse kaas te maken toen ik de uitnodiging kreeg. Kaas leek me een goed startpunt voor een project in Friesland, waar de zuivelindustrie groot is. En ook mooi om de SRV-wagen weer een beetje terug te brengen naar zijn oorspron van zuivelvervoer.’’

Kriskras rijdt ze door Friesland. Van Kobunder naar De Frysker, en van de Leeuwarder markt naar de Royal A-ware-kaasfabriek in Heerenveen. ,,Ik kan niet snel, maar 30 kilometer per uur. Dus zo kan ik het landschap goed in me opnemen. Het valt vooral in deze omgeving op dat je door één groot productielandschap rijdt, zoveel grasland.’’

Ze zocht oude kaasfabrieken die een andere bestemming kregen. Ze praatte met boeren over hun bedrijf en de toekomst. ,,We lezen van alles over boeren, maar de werkelijkheid is genuanceerder. De boeren die ik heb ontmoet, proberen het allemaal op hun eigen manier goed te doen.’’ Bij een van hen hielp ze met het melken van de koeien. Ze bezocht kaasmakers, onder wie Jan Craens, van de ambachtelijke kaasmakerij Kaaslust in de oude melkfabriek op het Maallustcomplex in Veenhuizen. ,,Maar de productie gebeurt nu in Oosterwolde, dus het telt toch als Friese kaas.’’ Ze kende haar naamgenoot niet, maar iedereen vroeg meteen of ze familie was. Meester kaasmaker Craens is een begrip onder zijn collega’s. ,,Hij komt oorspronkelijk uit Bladel, net als mijn vader.’’

Al zoekende kwam ze erachter dat ze ,,best een groot onderwerp’’ heeft gekozen. Want behalve dat ze benieuwd is naar de toekomst van kaas, vroeg ze zich ook af ,,of kaas daar zelf iets over te zeggen zou hebben’’. Tijdens de triënnale van Kunsthuis SYB probeerde ze toekomstvoorspellingen te doen aan de hand van kaasfondue. ,,Een middeleeuwse methode, waarbij je een stukje brood in de kaas doopt en dat dan achter een vlam houdt. De vorm van de schaduw kun je dan interpreteren.’’

Afgelopen weekeinde stond ze met de SRV-wagen en een bevriende collega op de markt in Leeuwarden, waar ze de toekomst voorspelden volgens de eeuwenoude Chinese methode I Tjing. ,,Normaal doe je dat met het opgooien van muntjes, met een vraag in gedachten. De uitkomst van de worpen vormt een hexagram met bijbehorende cryptische tekst die het antwoord geeft. Wij hebben dat geprobeerd aan de hand van gaten in plakjes kaas.’’

Die gaten in de kaas intrigeren Craens. ,,Ik heb geprobeerd een kaas te scannen, omdat ik wilde zien hoeveel gaten erin zaten zonder hem open te snijden. Een baby-echo werkte niet. Dus heb ik toch het mes gepakt om de gaten in kaart te brengen, als een CT-scan.’’

De gaten brachten haar bovendien op het idee om van de SRV-wagen een grote pinholecamera te maken om het kaaslandschap te fotograferen. Door een klein gaatje in de wand valt licht op geprepareerd papier. ,,Ik heb afdrukken gemaakt op 1 bij 1 meter.’’ Die maken straks deel uit van haar expositie in galerie H47 in Leeuwarden. Net als een video van de scans: ,,een reis door digitale kaas’’.

Alles met elkaar wordt haar presentatie een weerslag van al haar bevindingen en ontmoetingen. En waar de discussies over de melkveehouderij vaak over de wetenschappelijke kant gaan, vindt ze ,,het goed dit eens vanuit een persoonlijke hoek te belichten’’.

Ze start de motor en draait de Vosseleane op. Richting Heerenveen, om een foto te maken van Royal A-ware.

Margriet Craens reist t/m 10 okt voor Friesland, ze exposeert van 13 nov t/m 4 dec in H47, in Leeuwarden, www.vhdg.nl, www.margrietcraens.nl